Mahachatushpada Adhyaya: Difference between revisions

|keywords=Prognosis of diseases, types of prognosis, the importance of prognosis in therapeutics, curable, incurable, palliable diseases, Ayurveda, Indian system of medicine, charak samhita.  

|data8  = Dixit U., Deole Y.S., Basisht G.

अथातोमहाचतुष्पादमध्यायंव्याख्यास्यामः||१||

इति ह स्माहभगवानात्रेयः||२||

चतुष्पादंषोडशकलंभेषजमितिभिषजोभाषन्ते, यदुक्तंपूर्वाध्यायेषोडशगुणमिति, तद्भेषजंयुक्तियुक्तमलमारोग्यायेतिभगवान्पुनर्वसुरात्रेयः||३||

नेतिमैत्रेयः, किंकारणं? दृश्यन्तेह्यातुराःकेचिदुपकरणवन्तश्चपरिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्चकुशलैश्चभिषग्भिरनुष्ठिताःसमुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरेम्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करंभवति, तद्यथा- श्वभ्रेसरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यांवास्यन्दमानायांपांसुधानेवापांसुमुष्टिःप्रकीर्णइति; तथाऽपरेदृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्चभिषग्भिरनुष्ठिताःसमुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताम्रियमाणाश्चापरे| यतश्चप्रतिकुर्वन्सिध्यति, प्रतिकुर्वन्म्रियते; अप्रतिकुर्वन्सिध्यति, अप्रतिकुर्वन्म्रियते; ततश्चिन्त्यतेभेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||

मैत्रेय !मिथ्याचिन्त्यतइत्यात्रेयः; किंकारणं, येह्यातुराःषोडशगुणसमुदितेनानेनभेषजेनोपपद्यमानाम्रियन्तइत्युक्तंतदनुपपन्नं, न हिभेषजसाध्यानांव्याधीनांभेषजमकारणंभवति; येपुनरातुराःकेवलाद्भेषजादृतेसमुत्तिष्ठन्ते, न तेषांसम्पूर्णभेषजोपपादनायसमुत्थानविशेषो[२]

 

नास्ति; यथाहिपतितंपुरुषंसमर्थमुत्थानायोत्थापयन्पुरुषोबलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट

एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत्सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; येचातुराःकेवलाद्भेषजादपिम्रियन्ते, न च सर्वएवतेभेषजोपपन्नाःसमुत्तिष्ठेरन्, नहिसर्वेव्याधयोभवन्त्युपायसाध्याः, नचोपायसाध्यानांव्याधीनामनुपायेनसिद्धिरस्ति, न चासाध्यानांव्याधीनांभेषजसमुदायोऽयमस्ति[३]

 

न ह्यलंज्ञानवान्भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणोहिकुशलाभवन्ति, यथाहियोगज्ञोऽभ्यासनित्यइष्वासोधनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टेमहतिकायेनापराधवान्भवति, सम्पादयतिचेष्टकार्यं, तथाभिषक्स्वगुणसम्पन्नउपकरणवान्वीक्ष्यकर्मारभमाणःसाध्यरोगमनपराधःसम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्नभेषजमभेषजेनाविशिष्टंभवति||५||

इदं चनःप्रत्यक्षं- यदनातुरेणभेषजेनातुरंचिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलंमेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान्धातून्पूरयामः, व्यतिरिक्तान्ह्रासयामः, व्याधीन्मूलविपर्ययेणोपचरन्तःसम्यक्प्रकृतौस्थापयामः; तेषांनस्तथाकुर्वतामयंभेषजसमुदायःकान्ततमोभवति||६||

साध्यासाध्यविभागज्ञोज्ञानपूर्वंचिकित्सकः|  

कालेचारभतेकर्मयत्तत्साधयतिध्रुवम्||७||  

प्राप्नुयान्नियतंवैद्योयोऽसाध्यंसमुपाचरेत्||८||

सुखसाध्यंमतंसाध्यंकृच्छ्रसाध्यमथापिच|

द्विविधंचाप्यसाध्यंस्याद्याप्यंयच्चानुपक्रमम् ||९||  

साध्यानांत्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतांप्रति|  

विकल्पो, न त्वसाध्यानांनियतानांविकल्पना||१०||

हेतवःपूर्वरूपाणिरूपाण्यल्पानियस्य च|  

न च तुल्यगुणोदूष्यो न दोषःप्रकृतिर्भवेत्||११||

न च कालगुणस्तुल्यो न देशोदुरुपक्रमः|  

गतिरेकानवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२||  

दोषश्चैकःसमुत्पत्तौदेहःसर्वौषधक्षमः|  

चतुष्पादोपपत्तिश्चसुखसाध्यस्यलक्षणम्||१३||

निमित्तपूर्वरूपाणांरूपाणांमध्यमेबले|  

कालप्रकृतिदूष्याणांसामान्येऽन्यतमस्य च||१४||  

गर्भिणीवृद्धबालानांनात्युपद्रवपीडितम्|

शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवंकृच्छ्रदेशजम्||१५||  

विद्यादेकपथंरोगंनातिपूर्णचतुष्पदम्|  

द्विपथंनातिकालंवाकृच्छ्रसाध्यंद्विदोषजम्||१६||

शेषत्वादायुषोयाप्यमसाध्यंपथ्यसेवया|  

लब्धाल्पसुखमल्पेनहेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७||

गम्भीरंबहुधातुस्थंमर्मसन्धिसमाश्रितम्|  

नित्यानुशायिनंरोगंदीर्घकालमवस्थितम्||१८||

...तद्वत्प्रत्याख्येयंत्रिदोषजम्|  

क्रियापथमतिक्रान्तंसर्वमार्गानुसारिणम्||१९||  

दुर्बलस्यसुसंवृद्धंव्याधिंसारिष्टमेव च||२०||

भिषजाप्राक्परीक्ष्यैवंविकाराणांस्वलक्षणम्|  

पश्चात्कर्मसमारम्भःकार्यःसाध्येषुधीमता||२१||

साध्यासाध्यविभागज्ञोयःसम्यक्प्रतिपत्तिमान्|  

न स मैत्रेयतुल्यानांमिथ्याबुद्धिंप्रकल्पयेत्||२२||

इहौषधंपादगुणाःप्रभवोभेषजाश्रयः|  

आत्रेयमैत्रेयमतीमतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३||  

चतुर्विधविकल्पाश्चव्याधयःस्वस्वलक्षणाः|  

उक्तामहाचतुष्पादेयेष्वायत्तंभिषग्जितम्||२४||

इत्यग्निवेशकृतेतन्त्रेचरकप्रतिसंस्कृतेश्लोकस्थानेमहाचतुष्पादोनामदशमोऽध्यायः||१०||

# Absolutely irreversible or incurable. (9-10)